vrijdag 15 april 2011 / Trouw /

Ook interessant / Interview

'Iedereen heeft een neiging tot religiositeit, behalve nihilisten'

Mediëvist en taalfilosoof Lambertus de Rijk (1924) houdt vandaag de tweejaarlijkse lezing van de Pierre Bayle Stichting, waarin hij - aldus de aankondiging - 'controversiële discussies in de maatschappij' bespreekt die worden 'vertroebeld door wederzijds onbegrip.

 

Welke 'controversiële discussies' bedoelt u?

"Veel discussies ontstaan doordat mensen langs elkaar heen praten. Dat zie je bijvoorbeeld bij de vraag of moraliteit wel of niet rust op godsgeloof. Balkenende zei eens dat zijn moreel handelen steunt op zijn geloof. Daar vielen veel mensen over. Ze gingen ervan uit dat hij zei dat godsgeloof de unieke basis is van moraliteit. Met drie rode strepen onder uniek. Dat had hij niet gezegd. Ze generaliseerden te snel. "Net als wanneer mensen zeggen dat godsdienst en religiositeit verwerpelijk zijn, omdat ze menigmaal leiden tot geweld."

 

Hoe komt dat?

"Dat zit in ons. We zijn snel bereid onze uitspraken universeel te maken om ze kracht bij te zetten. Als iemand zegt 'die man is egoïstisch', wordt er al snel gezegd dat álle mannen egoïstisch zijn. Op zich is die neiging om een stapje hoger te zetten niet verkeerd. De wetenschap werkt juist met algemeen geldige uitspraken. Maar we doen het vaak iets te snel, zonder te kunnen aantonen dat het ook zo is."

 

In uw vorig jaar verschenen boek 'Geloven en weten' beschrijft u hoe dit mechanisme ook speelt in discussies over geloof.

"Die neiging tot generaliseren zie je ook terug bij de discussie over godsbewijzen. Theïsten zeggen dat God bestaat onafhankelijk van mensen. Eerst kwam God en toen kwam de mens. Daarop kun je als reactie niet zeggen dat het niet waar is, dat valt eenvoudigweg niet te bewijzen. Maar vervolgens spreken theïsten zichzelf tegen, door te gaan leuren met godsbewijzen. Die kunnen dus niet kloppen. Hetzelfde geldt voor het woord 'bestaan'. God bestaat, zeggen theïsten. Maar daarna geven ze zelf al toe dat dit een ander 'bestaan' is dan dat van stenen, bomen of mensen. Dan is er dus sprake van een door ons gedacht 'bestaan'. En dat is iets heel anders."

 

U verwerpt theïsme?

"Ik wijs theïsme radicaal af. Maar ik ga daarin niet mee met de atheïst Dawkins. Hij verwerpt alle vormen van religiositeit, omdat dat volgens hem allemaal vormen van theïsme zijn. Dat is een denkfout. Alle godsbegrip krijgt dan geen enkele kans meer. Ik denk daarentegen, zoals ook de theoloog Harry Kuitert, dat God wel een plek heeft in de denkwereld van mensen. Eerst kwam de mens en toen God. Gelovigen denken 'God' en dit zet hen zelfs aan tot handelen. Dat is gewoon empirisch te bewijzen. Dat godsgeloof bestaat dus wel degelijk."

 

Dat ontkent toch niemand?

"Klopt. Mensen die zichzelf wapenen tegen christelijk denken vormen daar zelf het bewijs van. Maar dit godsgeloof funderen op theïsme is, zoals gezegd, onhoudbaar. Verder kan elk godsgeloof leiden tot goede en kwade dingen. Niet alleen tot terrorisme en criminaliteit, ook tot inspiratie. "Denken aan een hogere orde kan zinvol zijn, omdat het het leven morele richting kan geven."

 

Maar dan zonder daar daadwerkelijk in te geloven?

"Zonder te denken dat die hogere macht daadwerkelijk bestaat buiten jouw denkwereld. Stel je voor dat je een leuk plan hebt. Dat zit in je hoofd en zorgt ervoor dat je van alles gaat doen. Maar het bestaat wel alleen in je hoofd. Zo kun je ook, wat ik noem, omhoog denken of verticaal denken. Je bent dan niet bezig met allerlei concrete dingetjes om je heen, maar gaat naar een hogere denkverdieping. Net zoals we vaak het begrip 'de boom' en 'de steen' gebruiken, in plaats van 'díe boom' en 'díe steen'. Deze begrippen bestaan niet als concrete voorwerpen, maar zijn wel buitengewoon handig om ons denken te ordenen."

 

En nu de stap naar religiositeit?

"Zo kun je denken aan hogere machten. Je kunt geloven dat er rechtvaardigheid behoort te zijn. Of democratie. Dat zijn bedenksels. Het is niet alsof democratie ergens bestond, maar nog onbekend was, en dat iemand in een laboratorium er opeens achterkwam: 'hé, democratie bestaat!'. We hebben dit zelf bedacht, maar het ordent wel onze samenleving. Net als het geloof in menslievendheid. Dat is ook een vorm van omhoog denken."

 

Maar dan is bijna iedereen volgens u dus religieus? "Iedereen heeft een neiging tot religiositeit, ja. Behalve bijvoorbeeld nihilisten. Ik wil religiositeit losmaken van de theïstische idee. Ik geef toe dat ik daarmee het begrip religiositeit wat heb opgerekt."

 

Waarom?

"Omdat ik denk dat we op die manier veel misverstanden kunnen voorkomen. Zoals het idee dat God de unieke fundering is voor alle moraliteit. Ik denk dat we moreel handelen omdat we in de loop van de evolutie gemerkt hebben dat dat zinvol is."

 

Aan wie is uw lezing gericht?

"Mijn lezing gaat over meer dan religiositeit. Ik richt me op iedereen die het interessant vindt om over dit soort onderwerpen na te denken. Ik roep verder niemand ergens toe op. Ik zeg alleen wel tegen theïsten dat ze zichzelf tegenspreken. Zelfs als ze, heel verstandig, niet meer over godsbewijzen praten. Ook emotioneel loop je vast. Gods wegen zijn 'onnaspeurbaar'. Maar hoe kun je nou een vertrouwensrelatie hebben met iemand die onnaspeurlijk, oftewel onbetrouwbaar is?"

 

Gepubliceerd in Trouw

Foto: cc